STOKROTKA POSPOLITA (Bellis perennis) – jak jest wykorzystywana w fitoterapii? Leksykon ziół
Dla jednych są jedynie ozdobą trawnika, dla innych symbolem dzieciństwa i pierwszych bukietów zebranych na łące. Niewielu jednak zastanawia się, że właśnie ta niepozorna roślina od stuleci zajmuje ważne miejsce w europejskiej tradycji zielarskiej.
Stokrotka pospolita (Bellis perennis) należy do tych gatunków, które łatwo przeoczyć właśnie dlatego, że są tak powszechne. Spotykamy ją na przydomowych trawnikach, łąkach, przy drogach i w parkach niemal przez cały rok. Potrafi zakwitnąć już wczesną wiosną, a łagodne zimy sprawiają, że jej kwiaty można znaleźć nawet pod śniegiem. To niezwykła cecha rośliny, która od wieków symbolizowała odrodzenie, niewinność i wytrwałość.
W tradycyjnym zielarstwie stokrotkę wykorzystywano przede wszystkim jako surowiec do przygotowywania naparów, odwarów oraz okładów. Dawni zielarze określali ją nawet mianem „zioła ran”, ponieważ stosowano ją zewnętrznie na drobne urazy i otarcia. Współcześnie zainteresowanie tą rośliną nie słabnie. Naukowcy analizują jej skład chemiczny i obecność związków o potencjalnej aktywności biologicznej, a kucharze coraz częściej odkrywają kulinarne możliwości jej jadalnych kwiatów.
To właśnie połączenie tradycji, botaniki i współczesnych badań sprawia, że warto przyjrzeć się stokrotce znacznie uważniej niż podczas zwykłego spaceru po łące.
Roślina z historią
Od europejskich łąk do zielarskich zielników
Naturalnym obszarem występowania stokrotki pospolitej jest Europa oraz Azja Mniejsza. Z czasem roślina rozprzestrzeniła się również na innych kontynentach, między innymi w Ameryce Północnej. W Polsce należy do najbardziej rozpowszechnionych gatunków – można ją spotkać zarówno na nizinach, jak i w górach, aż po piętro kosodrzewiny. Najchętniej zasiedla łąki, pastwiska, trawniki, miedze oraz pobocza dróg.
.png)
Ta niezwykła zdolność przystosowywania się do różnych warunków sprawiła, że stokrotka od dawna towarzyszy człowiekowi. Choć wielu ogrodników uważa ją za uporczywy chwast, równie często jest świadomie uprawiana jako roślina ozdobna. Jej pełne odmiany zdobią rabaty, a klasyczna biała forma pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli europejskich łąk.
Symbolika znacznie starsza niż współczesne zielarstwo
W kulturze europejskiej stokrotka od wieków kojarzona była z niewinnością, odrodzeniem oraz miłością. Pojawiała się w ludowych ozdobach, była motywem zdobniczym skrzyń i przedmiotów codziennego użytku, a także elementem wianków przygotowywanych podczas obrzędów związanych z nocą świętojańską.
To właśnie dzięki swojej powszechności stała się rośliną niezwykle bliską ludziom. Nie trzeba było jej szukać w trudno dostępnych lasach czy na górskich zboczach – rosła niemal wszędzie tam, gdzie człowiek prowadził gospodarstwo lub wypasał zwierzęta.
Jak wykorzystywano stokrotkę dawniej?
W tradycyjnym zielarstwie wykorzystywano przede wszystkim koszyczki kwiatowe, określane jako Flos Bellidis. Zbierano je od wczesnej wiosny do jesieni, susząc cienką warstwą w przewiewnym i zacienionym miejscu. Dawne źródła zielarskie opisują, że napary i odwary ze stokrotki stosowano między innymi jako składnik mieszanek wspierających organizm w okresach osłabienia czy podczas dolegliwości dotyczących górnych dróg oddechowych.
W lecznictwie ludowym przypisywano jej również rolę rośliny „oczyszczającej krew” – określenia charakterystycznego dla dawnego języka zielarskiego, którego nie należy utożsamiać ze współczesnym rozumieniem procesów zachodzących w organizmie.
Jednocześnie wyciągi przygotowane z kwiatów wykorzystywano zewnętrznie do okładów na drobne urazy, otarcia oraz siniaki. Warto jednak pamiętać, że są to opisy tradycyjnych zastosowań.
Charakterystyka botaniczna
Choć stokrotkę zna niemal każdy, jej budowa kryje wiele interesujących szczegółów. Jest niewielką byliną osiągającą zazwyczaj od 4 do 20 centymetrów wysokości. Tworzy charakterystyczną przyziemną rozetę łopatkowatych liści, z której wyrastają pojedyncze, bezlistne szypułki zakończone koszyczkiem kwiatowym. Brzeżne kwiaty są białe, często z delikatnym różowym lub czerwonawym zabarwieniem od spodu, natomiast środkowe mają intensywnie żółtą barwę.
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech stokrotki jest niezwykle długi okres kwitnienia. Pierwsze kwiaty mogą pojawiać się już w marcu, a ostatnie utrzymują się nawet do listopada. Co ciekawe, podczas deszczu oraz nocą koszyczki zamykają się, chroniąc delikatne kwiaty przed niekorzystnymi warunkami.
Do celów zielarskich wykorzystuje się głównie koszyczki kwiatowe, choć w niektórych opracowaniach wymienia się również całe ziele. Kwiaty zbiera się sukcesywnie w okresie kwitnienia i suszy w cieniu, dbając o dobrą cyrkulację powietrza.
Co kryje się w tej roślinie?
To właśnie skład chemiczny sprawia, że stokrotka od dawna pozostaje przedmiotem zainteresowania zielarzy i fitochemików. Analizy wskazują, że kwiaty zawierają mieszaninę saponin triterpenowych, flawonoidów, 2 garbników, antocyjanozydów, śluzów roślinnych, kwasów organicznych – między innymi jabłkowego i winowego – a także niewielkie ilości olejku eterycznego, substancje żywicowe, woskowe oraz sole mineralne. W niektórych opracowaniach wymieniana jest również charakterystyczna substancja gorzka określana jako bellidyna.
- Flawonoidy – naturalna grupa związków roślinnych
Flawonoidy należą do najczęściej badanych substancji obecnych w świecie roślin. Występują w wielu owocach, warzywach oraz ziołach i są przedmiotem licznych analiz dotyczących ich aktywności biologicznej. Obecność tych związków w stokrotce stanowi jeden z powodów, dla których roślina budzi zainteresowanie współczesnych badaczy.
- Saponiny triterpenowe
Drugą ważną grupę stanowią saponiny triterpenowe. To związki szeroko rozpowszechnione w świecie roślin, odpowiadające między innymi za charakterystyczne pienienie się wodnych wyciągów. W literaturze fitochemicznej właśnie one często wymieniane są jako jedne z najważniejszych składników kwiatów stokrotki.
- Garbniki, śluzy i kwasy organiczne
Garbniki oraz śluzy należą do substancji powszechnie spotykanych w wielu surowcach zielarskich. W stokrotce występują razem z kwasami organicznymi, takimi jak kwas jabłkowy i winowy, tworząc charakterystyczny profil chemiczny tej rośliny.
Źródła zielarskie wymieniają również obecność witamin oraz soli mineralnych, choć ich ilość może zależeć od warunków wzrostu i terminu zbioru.
Herbata ziołowa DOLA 40g Herbaty z chaty
- -20%
Jak wykorzystać stokrotkę na co dzień?
Największą siłą stokrotki jest jej wszechstronność. Od wieków znajdowała zastosowanie nie tylko w zielarstwie, ale także w kuchni i domowej pielęgnacji.
W kuchni
Młode liście mają delikatny smak z lekką goryczką i mogą urozmaicać sałatki, kanapki, pesto czy pasty twarogowe. Kwiaty wykorzystuje się jako jadalną dekorację deserów, zup, dań obiadowych oraz napojów. Coraz większą popularnością cieszą się również marynowane pąki stokrotki, które bywają wykorzystywane jako roślinny odpowiednik kaparów. W niektórych regionach Europy, między innymi we Włoszech, stokrotkę dodawano tradycyjnie do zup i sosów, szczególnie wtedy, gdy brakowało innych świeżych warzyw.
W tradycyjnym zielarstwie
Dawne zielniki opisują stokrotkę przede wszystkim jako składnik naparów i mieszanek ziołowych. Częściej występowała w recepturach wieloskładnikowych niż jako jedyny surowiec. W tradycyjnym zielarstwie przygotowywano również odwary przeznaczone do okładów na skórę. Należy jednak pamiętać, że są to historyczne sposoby wykorzystania rośliny i nie należy ich traktować jako zaleceń leczniczych.
.png)
W kosmetyce
Wyciągi ze stokrotki od dawna wykorzystywano do przemywania skóry oraz jako składnik toników i naparów stosowanych zewnętrznie. Współcześnie ekstrakty z Bellis perennis można znaleźć również w niektórych kosmetykach pielęgnacyjnych. Zainteresowanie producentów wynika przede wszystkim z obecności naturalnych związków roślinnych, które są analizowane pod kątem pielęgnacji skóry
Ciekawostki, które warto znać
- Stokrotka potrafi kwitnąć niemal przez cały rok: przy łagodnej zimie pojedyncze kwiaty można znaleźć nawet pod warstwą śniegu.
- Na noc zamyka swoje kwiatostany: to naturalny mechanizm chroniący delikatne kwiaty przed wilgocią i chłodem.
- Jest symbolem niewinności i odrodzenia: od średniowiecza pojawia się w europejskiej symbolice oraz sztuce ludowej.
- Jej pąki mogą zastępować kapary: po zamarynowaniu zyskują charakterystyczny smak i bywają wykorzystywane jako dodatek do potraw.
- Jest rośliną jadalną: do celów kulinarnych wykorzystuje się zarówno liście, jak i kwiaty, a niekiedy również korzenie.
- Należy do rodziny astrowatych: jest bliską krewną rumianku, nagietka, krwawnika czy mniszka lekarskiego.
.png)
- Bywa bardziej odporna niż trawnik: dzięki krótkim rozłogom i rozetowemu pokrojowi dobrze znosi częste koszenie, dlatego tak łatwo utrzymuje się na trawnikach
Bezpieczeństwo stosowania
Stokrotka pospolita jest od dawna wykorzystywana w tradycyjnym zielarstwie, jednak – podobnie jak w przypadku innych surowców roślinnych – warto zachować rozwagę. Najważniejszym przeciwwskazaniem jest uczulenie na rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae). Osoby z taką nadwrażliwością powinny unikać preparatów zawierających stokrotkę lub zachować szczególną ostrożność.
Dostępne materiały wskazują również na brak dużych badań klinicznych dotyczących bezpieczeństwa stosowania u kobiet w ciąży, karmiących piersią oraz małych dzieci. Z tego względu w tych grupach zaleca się ostrożność oraz konsultację z lekarzem lub farmaceutą przed sięgnięciem po preparaty roślinne.
Nie opisano dobrze udokumentowanych interakcji stokrotki z lekami, jednak przy równoczesnym stosowaniu produktów zielarskich i farmakoterapii zawsze warto poinformować o tym lekarza prowadzącego.
Podsumowanie
Stokrotka pospolita (Bellis perennis) pokazuje, że najbardziej interesujące rośliny często znajdują się tuż obok nas. Ten niewielki kwiat, mijany codziennie podczas spacerów, od wieków był obecny w tradycji zielarskiej, kuchni i kulturze europejskiej. Dziś pozostaje przedmiotem badań naukowych, które pozwalają coraz lepiej poznawać skład chemiczny i potencjał biologiczny zawartych w nim związków.
.png)
Choć współczesna nauka nadal poszukuje odpowiedzi na wiele pytań dotyczących stokrotki, już dziś wiadomo, że jest ona ciekawym przykładem rośliny łączącej bogatą historię z nowoczesnym podejściem do fitoterapii. Jej miejsce w zielarskim leksykonie wynika nie z sensacyjnych obietnic, lecz z wielowiekowej tradycji, interesującego składu oraz rosnącego zainteresowania badaczy.
Być może następnym razem, gdy zobaczysz niewielkie białe kwiaty rozsiane po trawniku, spojrzysz na nie inaczej – nie jak na zwykły element krajobrazu, ale jak na jedną z tych roślin, które od pokoleń towarzyszą człowiekowi i wciąż mają jeszcze wiele do opowiedzenia
O autorce: Anita Warda – redaktorka bloga netzdrowie.pl; absolwentka kursów Zielarstwo i Towaroznawstwo Zielarskie oraz Balsamy, żywice i olejki eteryczne w medycynie naturalnej i kosmetyce w IMK w Katowicach, a także kursów Zioła lecznicze – naturalny sposób utrzymania zdrowia, urody i odporności oraz Sztuka aromaterapii dla każdego – zastosuj olejki eteryczne, by poczuć się dobrze na UO SGGW. Zielarka-fitoterapeutka.
Bibliografia
- Albien A.L., Stark T.D., Hofmann T. (2023). The (Bio)active Compounds in Daisy Flower (Bellis perennis L.). Molecules, 28(4), 1768. https://doi.org/10.3390/molecules28041768
- Jakubczyk K., Ziółkowska K., Janda K., i wsp. (2022). Edible Flowers as a Source of Dietary Fibre, Protein and Minerals with Potential Health Benefits. Nutrients, 14(12), 2486. https://doi.org/10.3390/nu14122486
- Ożarowski A., Jaroniewski W. Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych.
- Muszyński J. Ziołolecznictwo i leki roślinne. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (PZWL).
- Kohlmünzer S. Farmakognozja. Wydanie V. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
- Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J. (red.) Fitoterapia i leki roślinne. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
- Strzelecka H., Kowalski J. (red.) Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
- Senderski M.E. Prawie wszystko o ziołach i ziołolecznictwie. Podkowa Leśna: Wydawnictwo Mateusz E. Senderski.
Nota prawna: Treści przedstawione na tym blogu mają wyłącznie charakter edukacyjny i informacyjny. Dokładamy wszelkich starań, aby były merytorycznie poprawne i aktualne, jednak nie zastępują one indywidualnej porady specjalisty dostosowanej do Twojej sytuacji. To nie jest porada lekarska ani spersonalizowana porada zielarska. Podane informacje mają charakter skrótowy i nie są kompletne. Przed zastosowaniem ziół lub innych metod opisanych na blogu skonsultuj się z lekarzem lub wykwalifikowanym specjalistą. Szczególną ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży i karmiące, osoby przewlekle chore, przyjmujące leki lub suplementy diety, osoby z chorobami autoimmunologicznymi, cukrzycą, chorobami serca, zaburzeniami ciśnienia krwi, a także osoby przyjmujące leki psychotropowe. Konsultacja lekarska jest również niezbędna dla dzieci, kierowców oraz osób obsługujących maszyny. Żadna część artykułu nie może być traktowana jako porada zdrowotna. Przed zastosowaniem jakichkolwiek informacji w praktyce skonsultuj się z odpowiednim specjalistą.
Przeczytaj również
