Lipa

Lipa drobnolistna (Tilia cordata) – tradycyjny surowiec zielarski o szerokim zastosowaniu

Lipa drobnolistna (Tilia cordata), znana również jako littleleaf lime (ang.), tilleul à petites feuilles (fr.) czy Winterlinde (niem.), to cenione drzewo liściaste, które od wieków towarzyszy człowiekowi zarówno jako element krajobrazu, jak i surowiec wykorzystywany w zielarstwie. W Polsce jest rośliną rodzimą, często spotykaną w parkach, ogrodach i przy drogach.

To okazałe drzewo może osiągać wysokość do 30 metrów i dożywać nawet kilkuset lat. Charakterystyczne sercowate liście oraz drobne, żółtokremowe, intensywnie pachnące kwiaty zebrane w baldachogrona czynią lipę szczególnie atrakcyjną w okresie kwitnienia (czerwiec–lipiec). Kwiatostany, zbierane wraz z podsadką i starannie suszone, stanowią główny surowiec wykorzystywany w tradycyjnych preparatach roślinnych.

Skład fitochemiczny

Kwiatostany lipy zawierają liczne związki czynne, które warunkują ich tradycyjne zastosowania:

• Flawonoidy (pochodne kwercetyny, kemferolu, akacetyny) – naturalne substancje przeciwutleniające i wspierające ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym.
• Olejek eteryczny (m.in. farnezol, geraniol, eugenol) – odpowiada za zapach kwiatów, a także jest źródłem aromatycznych składników. Związki śluzowe – pokrywające błony śluzowe cienką warstwą ochronną.
• Kwasy organiczne – naturalne kwasy roślinne, które mogą wspomagać fizjologiczną odporność organizmu.
• Fitosterole i trójterpeny – substancje roślinne, wykazujące właściwości antyoksydacyjne i wspierające naturalną barierę ochronną komórek.

Tradycyjne zastosowania i właściwości

Na podstawie długiej historii stosowania w medycynie ludowej i zielarstwie europejskim, lipa drobnolistna była wykorzystywana jako składnik naparów i maceratów w celu:

• Wsparcia procesów pocenia się, szczególnie w trakcie przeziębień – w tradycji ludowej używano naparów z lipy w stanach podgorączkowych.
• Łagodzenia napięcia nerwowego i trudności z zasypianiem – ze względu na kojarzone z lipą działanie relaksujące, napary te były stosowane wieczorem.
• Pielęgnacji górnych dróg oddechowych – zawarte w kwiatach związki śluzowe były stosowane w formie naparów przy suchym kaszlu czy podrażnieniu gardła.
• Wspomagania eliminacji wody z organizmu – w tradycji zielarskiej lipa była uznawana za roślinę o łagodnym działaniu moczopędnym.
• Wspierania trawienia – napary stosowano przy uczuciu pełności, wzdęciach czy niestrawności.

Należy podkreślić, że powyższe zastosowania mają charakter tradycyjny i wynikają z długotrwałego, powszechnego użycia. Obecnie nie wszystkie z nich zostały formalnie zatwierdzone w ramach przepisów UE dotyczących oświadczeń zdrowotnych.

Przykłady stosowania w zielarstwie tradycyjnym

1. Napar z lipy (napój tradycyjny): Do filiżanki wrzątku wsypuje się 1 łyżeczkę suszonych kwiatów lipy, parzy pod przykryciem 15–20 minut, po czym odcedza. Taki napar był tradycyjnie spożywany wieczorem lub w czasie przeziębień.
2. Zewnętrzny okład z liści: Świeże, lekko rozgniecione liście lipy przykładano dawniej na skórę w celu jej ukojenia, co było praktyką powszechną w medycynie ludowej.
3. Olej z nasion lipy: Rzadziej spotykany, tłoczony olej z nasion lipy był wykorzystywany w pielęgnacji suchej, wrażliwej skóry – ze względu na łagodne działanie emoliencyjne i wspomaganie bariery ochronnej naskórka.

Aspekty bezpieczeństwa i status prawny

Według aktualnego wykazu EMA (Europejskiej Agencji Leków), kwiat lipy (Tiliae flos) należy do surowców o dokumentowanym tradycyjnym zastosowaniu w produktach roślinnych, w szczególności jako środek wspierający pocenie się w przypadku przeziębienia oraz jako łagodny środek uspokajający.

W Unii Europejskiej nie zostały zatwierdzone oświadczenia zdrowotne dla lipy drobnolistnej na podstawie przepisów rozporządzenia (WE) nr 1924/2006. Dlatego w komunikacji publicznej (np. w etykietach, reklamach, blogach) należy stosować wyłącznie sformułowania odwołujące się do tradycyjnego stosowania lub dziedzictwa zielarskiego, bez przypisywania działaniu lipy cech leczenia chorób, zapobiegania im czy ich łagodzenia – chyba że zostały zatwierdzone w ramach procedury rejestracji tradycyjnych produktów leczniczych roślinnych.

Podsumowanie

Lipa drobnolistna to drzewo o długiej historii wykorzystania w zielarstwie tradycyjnym. Jej kwiatostany są źródłem naturalnych substancji roślinnych, które dawniej stosowano m.in. w naparach w czasie przeziębienia, przy napięciu nerwowym czy dla ogólnego wzmocnienia organizmu.

Choć obecnie nie wszystkie z tych zastosowań zostały potwierdzone przez współczesne badania naukowe na poziomie wymaganym przez EFSA, lipa nadal cieszy się dużą popularnością wśród miłośników naturalnych metod wspierania zdrowia. Jeżeli dbasz o swoje samopoczucie w sposób holistyczny i sięgasz po rośliny znane z tradycyjnego użycia, lipa drobnolistna może stanowić wartościowy element Twojej domowej apteczki zielarskiej.

Źródła:

1. ZIOŁOLECZNICTWO PORADNIK DLA LEKARZY pod redakcją doc. dra hab. ALEKSANDRA OŻAROWSKIEGO Wydanie III WARSZAWA 1982
2. Andrzej J. Sarwa, Wielka encyklopedia roślin leczniczych, Sandomierz 2013