×
Zielarnia, której nie było. Zioła, apteki i domowe lekarstwa w świecie „Lalki” Bolesława Prusa

Czy sklep Jana Mincla przypominał współczesną zielarnię? Choć XIX-wieczna Warszawa nie znała dzisiejszych sklepów zielarskich, na kartach powieści Prusa znajdziemy niezwykle bogaty świat roślin, przypraw i dawnych metod leczenia. Odkryj, jak cynamon, waleriana, lukrecja czy egzotyczna kussina pojawiały się w codziennym życiu bohaterów powieści.

Sklep Mincla. Między przyprawą, lekarstwem a codziennym towarem

Co ma wspólnego sklep Mincla z dzisiejszą zielarnią? Więcej, niż mogłoby się wydawać. W „Lalce” Bolesława Prusa nie znajdziemy oczywiście sklepu przypominającego współczesne punkty zielarskie. A jednak wystarczy uważniej przyjrzeć się temu, co leży na półkach i pojawia się w domach bohaterów, by odkryć zaskakująco bogaty świat roślin, przypraw i dawnych sposobów radzenia sobie z dolegliwościami.

Wyobraźmy sobie Warszawę sprzed półtora wieku i wejdźmy do sklepu Jana Mincla razem z młodym Ignacym Rzeckim. Zanim jeszcze zdążymy przyjrzeć się towarom, docierają do nas ich zapachy: korzenne, ostre, słodkawe, czasem trudne do rozpoznania. Na półkach czekają cynamon, pieprz, liście bobkowe, gorczyca czy lukrecja. Każdy produkt ma swoje miejsce, cenę i zastosowanie. Młody subiekt musiał nauczyć się tego świata: rozpoznawać towary, zapamiętywać ich pochodzenie i wiedzieć, do czego służą. 

lalka

Sklep, w którym zioło sąsiadowało z pieprzem i mydłem

Czy sklep Mincla naprawdę tak bardzo różnił się od dzisiejszego supermarketu? Na pierwszy rzut oka – wcale nie. Także dziś pod jednym dachem możemy kupić pieprz, mydło, papier kuchenny, kawę czy kosmetyki. Różnica polega na tym, że dawniej inaczej wyobrażano sobie sam porządek handlu i zaopatrzenia.

Sklep Mincla nie był zorganizowany według kategorii znanych z dzisiejszych sieci handlowych. Był raczej przestrzenią pełną towarów, zapachów, szuflad, beczek i pak, w której różne potrzeby codziennego życia spotykały się w jednym miejscu. Rzecki zapamiętał ten sklep bardzo konkretnie. Ojciec wysyłał go po papier, ciotka po mydło, a za szybami czekały zabawki. Prus określa ten sklep jako „kolonialno-galanteryjno-mydlarski”. Jan Mincel zajmował się galanterią, August Katz pracował przy mydle i krochmalu, a towary kolonialne obsługiwał inny pracownik. Ta nazwa świetnie oddaje fakt, że produkty roślinne funkcjonowały według praktycznego zastosowania, a nie etykiety „zielarskiej”

lalka ziola

Lekcja towaroznawstwa młodego Rzeckiego

Sklep Mincla był dla młodego Rzeckiego nie tylko miejscem pracy, ale i szkołą. Stary Mincel w niedzielę urządzał mu praktyczne lekcje: otwierał szufladę i pytał, co się w niej znajduje, do czego służy, skąd pochodzi, gdzie rośnie i ile kosztuje.

Jedna z takich lekcji dotyczyła cynamonu. Mincel pytał Rzeckiego, czym jest i skąd pochodzi. Padała odpowiedź, że to kora drzewa rosnącego w Indiach, a chłopiec musiał wskazać ten kraj na globusie. Nauka prowadziła od szuflady do mapy: od rzeczy, którą można zważyć i sprzedać, po jej botaniczne i geograficzne pochodzenie. Prus sam nazywa te lekcje nauką buchalterii, geografii i towaroznawstwa

Czy w czasach Wokulskiego istniały zielarnie?

Kiedy dziś słyszymy słowo „zielarnia”, wyobrażamy sobie półki pełne suszonych ziół, mieszanek do zaparzania, nalewek i suplementów. XIX-wieczny handel surowcami roślinnymi nie był jednak zorganizowany według dzisiejszego podziału na zielarnię, sklep spożywczy, drogerię i aptekę. Jeżeli mieszkaniec Warszawy potrzebował leku lub składnika do jego przygotowania, głównym miejscem pozostawała apteka lub skład materiałów aptecznych. Kiedy Wokulski powraca do swoich zainteresowań naukowych, odwiedza magazyn szkieł oraz skład materiałów aptecznych, gdzie kupuje epruwetki, retorty, rurki, odczynniki i wagę precyzyjną. Świat Wokulskiego stoi dokładnie na granicy dwóch epok: z jednej strony pozostają tradycyjne zioła, z drugiej – laboratorium, chemia i precyzyjne pomiary naukowe

„Gorące ziółka na poty” – kiedy dom był pierwszą apteką

Zanim po lekarstwo szło się do apteki, często najpierw szło się do kuchni. W „Lalce” znajdujemy drobny, ale niezwykle wymowny ślad: wuj Rzeckiego, pan Raczek, pije „gorące ziółka na poty”. Prus nie podaje dokładnego składu tej mieszanki. Określenie „na poty” definiowało cel naparu: gorący napój, ciężka pierzyna i oczekiwanie na reakcję organizmu. W opowieści Węgiełka spotykamy z kolei „mądrą babę” – ludową zielarkę, co pokazuje, że wiedza o roślinach funkcjonowała w obiegach domowym, ludowym oraz aptecznym.

ziola w lalce

Waleriana, lukrecja, kussina – rośliny z kart powieści

Prus wymiennie przywołuje konkretne surowce roślinne, z których każdy pełni w powieści inną rolę:

  • Lukrecja: Pojawia się jako konkretny towar handlowy – wyciąg z korzenia o charakterystycznym, słodko-mdławym smaku, sprzedawany za niewielką kwotę.
  • Waleriana (Valeriana officinalis): Podczas ataku baronowej Krzeszowskiej Patkiewicz podaje jej krople walerianowe. Wyciąg roślinny funkcjonuje tu jako gotowy preparat apteczny.
  • Kussina (kosso): Preparat otrzymywany ze sproszkowanych kwiatów Hagenia abyssinica (kosowca) z Afryki Wschodniej. W XIX-wiecznej farmacji stosowano go przeciw tasiemcom.
  • Asafetyda: Żywica pozyskiwana z roślin z rodzaju Ferula o wyjątkowo ostrym zapachu, wykorzystana podczas pokazu hipnotycznego profesora Palmieriego.

Woda różana i heliotrop – rośliny w świecie pielęgnacji

Rośliny w świecie Prusa to nie tylko leki i przyprawy, ale również aromaty i higiena. W powieści pojawia się woda różana (rozczyn olejku różanego) oraz heliotrop – zapach noszony przez eleganckiego subiekta Mraczewskiego. Natura dostarczała surowców, które budowały kulturalny wizerunek i codzienną elegancję bohaterów.

Historia Małgorzaty Minclowej: kiedy „naturalne” nie oznaczało bezpiecznego

W „Lalce” pojawia się również wątek przestrogi przed bezkrytycznym stosowaniem niesprawdzonych preparatów. Małgorzata Minclowa, chcąc zachować młodość, naciera się tajemniczym „likworem odmładzającym”, co kończy się tragicznie – jej śmiercią w wyniku zakażenia. Historia ta przypomina, że brak kontroli jakości stwarzał dawniej realne zagrożenie – lekcja ta pozostaje aktualna i dziś.

lalka

Podsumowanie: Co zostało z zielarskiego świata „Lalki”?

Gdyby Stanisław Wokulski wszedł dzisiaj do współczesnej zielarni, zapewne byłby zaskoczony standaryzacją, precyzją dawkowania, kapsułkami i rygorystycznymi wymogami bezpieczeństwa. Jednak po usunięciu opakowania sam surowiec pozostałby dla niego doskonale znany: kora cynamonowca, korzeń lukrecji, nasiona gorczycy czy suszona róża wyglądają i pachną dokładnie tak samo jak sto pięćdziesiąt lat temu. Świat „Lalki” uczy nas, że rośliny nigdy nie były wyłącznie domowymi lekami – były nieodłączną częścią handlu, kuchni, pielęgnacji, nauki i codziennego doświadczenia.

Słowniczek pojęć

Najważniejsze terminy związane z dawną farmacją, laboratorium i zielarstwem.

  1. Asafetyda – silnie pachnąca żywica z rodzaju Ferula, stosowana dawniej w farmacji.
  2. Epruwetki – niewielkie szklane probówki służące do wykonywania doświadczeń laboratoryjnych.
  3. Kussina – dawny preparat z kwiatów kusso (Hagenia abyssinica), stosowany przeciwko tasiemcom.
  4. Odczynniki – substancje chemiczne używane w laboratorium do przeprowadzania i badania reakcji.
  5. Retorty – naczynia laboratoryjne wykorzystywane dawniej m.in. do destylacji.
  6. Skład materiałów aptecznych – przedsiębiorstwo handlujące surowcami, substancjami chemicznymi i wyposażeniem dla aptek oraz laboratoriów.
  7. Surowiec zielarski – część rośliny wykorzystywana do przygotowywania preparatów zielarskich.
  8. Rurki – szklane elementy aparatury laboratoryjnej służące do prowadzenia gazów i cieczy.

lalka

Ważne informacje prawne: Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Opisuje tradycyjne zastosowanie roślin oraz informacje zawarte w literaturze fachowej i historycznej. Nie stanowi porady medycznej ani rekomendacji leczenia chorób. W przypadku suplementów diety należy pamiętać, że są one kategorią żywności, a nie lekami. Przy wyborze konkretnego produktu należy zawsze kierować się jego aktualnym oznakowaniem, składem, zalecanym sposobem użycia i ostrzeżeniami producenta.

O autorce Anita Warda – redaktorka bloga NetZdrowie.pl, zielarka-fitoterapeutka i popularyzatorka wiedzy o ziołach, fitoterapii oraz aromaterapii. Ukończyła kursy „Zielarstwo i Towaroznawstwo Zielarskie” oraz „Balsamy, żywice i olejki eteryczne w medycynie naturalnej i kosmetyce” w IMK w Katowicach. Swoją wiedzę poszerzała również podczas kursów organizowanych przez SGGW. W swoich artykułach łączy wiedzę zielarską z informacjami opartymi na literaturze fachowej.

Źródła:

1. Prus B., Lalka, Wolne Lektury.
2. Drobnik J., Drobnik E., Zestawy ziół z XVIII i XIX wieku, „Farmacja Polska”, t. 65, nr 5, 2009, s. 348–355.
3. Żuk A., Aptekarstwo w polskich kalendarzach farmaceutycznych przełomu XIX i XX wieku. Prolegomena do badań, „Studia Historiae Scientiarum”, t. 23, 2024, s. 433–469.
4. Maciszewska K., Pierwsze polskie podręczniki farmacji, cz. 1, „Farmacja Krakowska”, t. 14, nr 1, 2011, s. 10–16.
5. Assefa B., Glatzel G., Buchmann C., Ethnomedicinal uses of Hagenia abyssinica (Bruce) J.F. Gmel. among rural communities of Ethiopia, „Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine”, t. 6, 2010, art. 20. 

Kontakt

Jeśli masz pytania napisz lub zadzwoń!

Nasi eksperci są do Twojej dyspozycji od poniedziałku do piątku od 10:00 do 18:00

Zapisz się na newsletter i odbierz rabat 10 zł